Αρχικά θα ήθελα να ευχαριστήσω όλους εκείνους που μπήκαν στον κόπο να διαβάσουν το χειρόγραφό μου και που μου πρότειναν ορισμένες διορθώσεις ή προσθήκες. Το βιβλίο αυτό είναι αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας κριτικής εξέτασης και ανάλυσης της έννοιας και του σκοπού του κράτους. Διαδικασία που –όπως αναφέρεται στο 2ο κεφάλαιο– ξεκίνησε όταν ήμουν ακόμη μαθητής στο λύκειο και η οποία σήμερα, μετά την αποχώρησή μου από την ενεργό πολιτική δράση, δεν έχει ολοκληρωθεί.

Ένας φίλος, καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου, με τον οποίο έχω συζητήσει πολλές φορές για το χειρόγραφό μου, με ρώτησε σε ποια κατηγορία θα έπρεπε να καταχωριστεί το έργο αυτό: πραγματεία του συνταγματικού δικαίου, πολιτικό μανιφέστο, απομνημονεύματα, ιστορικό βιβλίο; Όσο περισσότερο το σκέφτομαι, τόσο περισσότερο μου φαίνεται ως ένα βιβλίο μαγειρικής με πολιτικές συνταγές που έχει συλλέξει η οικογένειά μου εδώ και αιώνες, κι εγώ τις τελευταίες δεκαετίες. Συνταγές που σκοπό έχουν να διαμορφώσουν το κράτος στην τρίτη χιλιετία έτσι ώστε να είναι όσο το δυνατόν πιο λειτουργικό και πιο ευχάριστο για όλους τους πολίτες. Όποιες κι αν είναι αυτές οι πολιτικές συνταγές για το κράτος στην τρίτη χιλιετία, ένα μπορεί ήδη σήμερα να ειπωθεί με βεβαιότητα: Από τις πολιτικές συνταγές προηγούμενων αιώνων και χιλιετιών μπορούμε αναμφίβολα να μάθουμε πολλά, αλλά για την τρίτη χιλιετία είναι απαραίτητες κάποιες νέες, που να ανταποκρίνονται στις επιθυμίες και στις ανάγκες της ανθρωπότητας. Στο τέλος της δεύτερης χιλιετίας ξεκίνησε για ένα μέρος του κόσμου η δημοκρατική εποχή. Ας ελπίσουμε ότι η δημοκρατία θα σφραγίσει την τρίτη χιλιετία και το απώτερο μέλλον, και δεν θα παραμείνει, όπως στις προηγούμενες χιλιετίες, ένα χρονικά και γεωγραφικά περιορισμένο γεγονός – απλώς μια υποσημείωση στην ιστορία.

Τι είδους κράτος θέλει η ανθρωπότητα στην τρίτη χιλιετία; Ο πρόεδρος Κένεντι, τον οποίο είχα την τιμή να γνωρίσω προσωπικά όταν ήμουν ακόμη νέος, είπε στην εναρκτήρια ομιλία του το 1961: «Μη ρωτάς τι μπορεί να κάνει το κράτος σου για σένα, αλλά τι μπορείς να κάνεις εσύ για το κράτος σου». Τότε, ως νέος και ιδεαλιστής, είχα πιστέψει στη φράση αυτή. Σήμερα δεν έχω χάσει μεν όλα μου τα ιδανικά, αλλά η εμπειρία δεκαετιών στην εθνική και διεθνή πολιτική, εκ των οποίων πολλά χρόνια ως αρχηγός κράτους μιας μικρής αλλά μοντέρνας δημοκρατίας, με έχει πείσει για το αντίθετο: «Μη ρωτάς τι μπορεί να κάνει ένας πολίτης για το κράτος του, αλλά τι μπορεί να κάνει το κράτος καλύτερα από οποιονδήποτε άλλον οργανισμό». Ο οργανισμός αυτός μπορεί να είναι ένας δήμος, μια διεθνής οργάνωση ή μια ιδιωτική επιχείρηση. Και με αυτό μου το βιβλίο θέλω να εξηγήσω γιατί το παραδοσιακό κράτος ως μονοπώλιο συνιστά όχι μόνο μια αναποτελεσματική επιχείρηση με κακή σχέση τιμής-απόδοσης, αλλά και έναν ολοένα μεγαλύτερο κίνδυνο για την ανθρωπότητα. 

Όποιος εξετάζει κριτικά την ανθρώπινη ιστορία –ιδιαίτερα αυτήν του 20ού αιώνα– μπορεί να θεωρήσει το κράτος ως πραγματική απειλή για την ελευθερία και τη ζωή του ατόμου. Σε αυτό το πλαίσιο είναι κατανοητή η απόρριψη κάθε κρατικής τάξης. Θέλει η ανθρωπότητα καν κράτος στην τρίτη χιλιετία; Είναι τελικά δυνατόν να υλοποιηθεί η αρχαία ουτοπία της ακρατικής κοινωνίας; Η απόρριψη κάθε κρατικής τάξης έγινε γνωστή με τον ελληνικό όρο «αναρχία» και ήταν για πολύ καιρό ένα ειρηνικό κίνημα που στηριζόταν στην ιδιωτική ιδιοκτησία. Η ιδιωτική ιδιοκτησία, ωστόσο ‒και αυτό είναι κάτι που ίσως έλαβαν ελάχιστα υπόψη οι αναρχικοί‒, προϋποθέτει μια νομοθεσία. Και χωρίς κράτος είναι πολύ δύσκολο να εφαρμοστεί νομοθεσία η οποία θα περιλαμβάνει τους πάντες, κι ακόμα πιο δύσκολο να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα.

Στα τέλη του 19ου αιώνα ένα μέρος του αναρχικού κινήματος επηρεάστηκε από τη σοσιαλιστική-κομμουνιστική ιδεολογία, η οποία απέρριπτε την ιδιωτική ιδιοκτησία και τασσόταν υπέρ της βίας. Στόχος του κομμουνισμού ήταν μια αταξική κοινωνία χωρίς κράτος, και επρόκειτο να επιτευχθεί σε μια μεταβατική του φάση μέσω της δικτατορίας του προλεταριάτου. Το αποτέλεσμα ήταν ένα ολοκληρωτικό κράτος, στου οποίου τα στρατόπεδα συγκέντρωσης δολοφονήθηκαν πολύ περισσότεροι άνθρωποι από ό,τι στα πιο γνωστά στρατόπεδα συγκέντρωσης των εθνικοσοσιαλιστών. Εκτιμάται ότι μόνο στη Σοβιετική Ένωση δολοφονήθηκαν έως και 20 εκατομμύρια άνθρωποι για πολιτικούς λόγους. Για την Κίνα αναφέρονται ακόμα μεγαλύτερα νούμερα. Λέγεται ότι το πείραμα στην Καμπότζη με τον λεγόμενο κομμουνισμό της Λίθινης Εποχής στοίχισε τη ζωή στο ένα τρίτο σχεδόν του πληθυσμού. Ακόμα κι αν αυτά τα νούμερα είναι υπερβολικά, υπερβαίνουν συνολικά κατά πολύ τα κατ’ εκτίμηση έξι εκατομμύρια θύματα στα στρατόπεδα συγκέντρωσης των εθνικοσοσιαλιστών.

Θα μπορούσε κανείς να αντιτάξει ότι μεταξύ του εθνικοσοσιαλισμού και του κομμουνισμού υπήρχε τουλάχιστον μια θεωρητική διαφορά: Όσοι είχαν γεννηθεί Εβραίοι παρέμειναν Εβραίοι και δολοφονήθηκαν από τους εθνικοσοσιαλιστές στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Όσοι, από την άλλη, είχαν γεννηθεί ως ταξικοί εχθροί, είχαν τουλάχιστον θεωρητικά τη δυνατότητα να ασπαστούν τον σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό ή να προσηλυτιστούν. Άρα, ο σοσιαλισμός και ο κομμουνισμός είναι ιδεολογικά πιο κοντά στις παραδοσιακές παγκόσμιες θρησκείες απ’ ό,τι ο εθνικοσοσιαλισμός, αλλά στην πολιτική πρακτική δεν υπήρχε καμία σημαντική διαφορά. Σε όσους γεννιούνταν ταξικοί εχθροί σπάνια προσφερόταν η δυνατότητα της μεταστροφής. Αλλά ακόμα και μια μεταστροφή στον σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό υπό τον Στάλιν, τον Μάο Τσε Τουνγκ, τον Πολ Ποτ και άλλους δικτάτορες δεν πρόσφερε καμία προστασία από την εξόντωση στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Θα ήταν μεγάλη επιτυχία, αν η ανθρωπότητα κατάφερνε στην τρίτη χιλιετία να μετατρέψει όλα τα κράτη σε εταιρείες παροχής υπηρεσιών, οι οποίες εργάζονται για τον λαό με βάση την άμεση και έμμεση δημοκρατία καθώς και το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης σε επίπεδο τοπικών κοινοτήτων. Μέτοχοι της εταιρείας «Κράτος» θα ήταν οι ίδιοι οι πολίτες του, στους οποίους θα διένειμε τα κέρδη του με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, όπως περιγράφεται στο 11ο κεφάλαιο.

Φυσικά κάποιος αναρχικός θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι ένας μονάρχης προερχόμενος από οικογένεια η οποία έχει κυβερνήσει για αιώνες δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να είναι υπέρ της κατάργησης του κράτους. 

Ως ένθερμος δημοκράτης, αφοσιωμένος σε μια μορφή δημοκρατίας η οποία ξεπερνά κατά πολύ τα συνηθισμένα σήμερα, απευθύνω το βιβλίο μου σε όλους εκείνους οι οποίοι δεν έχουν ούτε τον χρόνο ούτε τη διάθεση να διαβάσουν ένα επιστημονικό έργο που εκτείνεται σε πολλές εκατοντάδες σελίδες. Επίσης, οι πολιτικοί σπάνια έχουν τον χρόνο για κάτι τέτοιο, εκτός αν έχουν μόλις χάσει τις εκλογές. Γι’ αυτό προσπάθησα να γράψω αυτό το βιβλίο συνοπτικά και κατανοητά, ώστε να μην απαιτούνται υποσημειώσεις και γνωστικό υπόβαθρο.